Wie ben je als je niemand meer hoeft te bewijzen dat je goed genoeg bent?

Je hebt een goed gesprek gehad met je leidinggevende. Er is waardering voor je werk en je hebt zelfs te horen gekregen dat je meer verantwoordelijkheid zou kunnen krijgen. Toch blijf je onderweg naar huis nadenken over die ene opmerking. Je had misschien wat duidelijker mogen zijn tijdens de vergadering. De rest van het gesprek, inclusief alle complimenten, verdwijnt langzaam naar de achtergrond. Die ene opmerking blijft hangen en voor je het weet, ben je alweer aan het bedenken hoe je het de volgende keer beter kunt doen.

Ben jij dit in dit voorbeeld? Het bijzondere is dat we vaak precies weten wat we moeten doen om goed te functioneren, terwijl we veel minder zicht hebben op de overtuigingen die ons daarbij voortdurend aansturen.

In de afgelopen vier artikelen hebben we onderzocht welk werk bij je past, in welke omgeving je tot je recht komt, wat je enthousiast maakt en welke kwaliteiten je van nature meebrengt. Als je die vragen serieus hebt onderzocht, is er waarschijnlijk al een aardig beeld ontstaan van wat voor jou belangrijk is.

En toch kan het gebeuren dat je, ondanks al die inzichten, blijft doen wat je altijd deed.

Dat brengt ons bij een interessant onderdeel van zelfonderzoek. Want wat houdt ons eigenlijk tegen om te leven en te werken op een manier die werkelijk bij ons past?

De onzichtbare regels waarnaar we leven

Ieder mens ontwikkelt in de loop van zijn leven overtuigingen over zichzelf en de wereld. Veel daarvan ontstaan al vroeg, wanneer we nog nauwelijks in staat zijn om bewust te onderzoeken wat er gebeurt.

Een kind dat merkt dat het veel waardering krijgt wanneer het goed presteert, kan daaruit de conclusie trekken dat succes belangrijk is om gezien te worden. Wanneer je opgroeit in een omgeving waar veel verantwoordelijkheid wordt gedragen, kan het vanzelfsprekend worden om altijd klaar te staan voor anderen. En als je regelmatig hebt ervaren dat jouw mening tot spanningen leidde, kan het veiliger voelen om voortaan eerst goed te kijken wat anderen ergens van vinden.

Zo ontwikkelen we manieren om ons te verhouden tot de wereld. Ze helpen ons om erbij te horen en geven houvast in situaties die we nog niet goed begrijpen.

In de Transactionele Analyse, een van de kaders waarmee ik graag werk, wordt onder andere onderzocht welke boodschappen we in onze jeugd hebben meegekregen en welke besluiten we daar zelf vanuit hebben genomen. Sommige van die besluiten zijn zo vanzelfsprekend geworden dat we ze als onderdeel van onze persoonlijkheid beschouwen.

Misschien denk je dat je nu eenmaal iemand bent die alles graag goed doet. Of dat je gewoon veel verantwoordelijkheid voelt voor anderen. Maar wanneer je wat verder onderzoekt, kun je ontdekken dat er achter dat gedrag een oude overtuiging schuilgaat.

En dan wordt het interessant. Want als je ooit hebt geleerd dat je altijd je best moet doen om gewaardeerd te worden, hoe vrij ben je dan nog om iets gewoon goed genoeg te vinden?

Wanneer een kwaliteit een verplichting wordt

In mijn jaren als bestuurder heb ik ervaren hoeveel voldoening het kan geven om verantwoordelijkheid te dragen. Samen met anderen bouwden we een zorgorganisatie waarin mensen woonden en werkten. Er gebeurde ontzettend veel en regelmatig moesten we oplossingen vinden voor situaties die we vooraf onmogelijk hadden kunnen voorzien.

Ik heb in die periode veel van mezelf leren kennen. Ik ontdekte kwaliteiten waarvan ik eerder nauwelijks wist dat ik ze had en ontwikkelde vaardigheden die me nog steeds van pas komen.

Tegelijkertijd leerde ik hoe gemakkelijk verantwoordelijkheid een gewoonte kan worden die je nauwelijks meer ter discussie stelt. Wanneer mensen op je rekenen en je gewend bent om oplossingen te vinden, wordt het steeds vanzelfsprekender om opnieuw degene te zijn die opstaat wanneer er iets moet gebeuren.

Op een gegeven moment kun je je afvragen hoeveel van die verantwoordelijkheid werkelijk bij jou hoort en hoeveel je zelf naar je toe hebt getrokken.

Dat onderscheid zie ik ook regelmatig terug in mijn werk met teams.

Neem een leidinggevende die graag betrokken is bij zijn medewerkers. Hij heeft oprechte belangstelling voor mensen en merkt snel wanneer iemand ergens mee zit. Zijn deur staat altijd open en collega’s weten hem gemakkelijk te vinden. Aanvankelijk is dat een prachtige kwaliteit, maar na verloop van tijd raakt hij steeds vaker betrokken bij problemen die medewerkers prima zelf zouden kunnen oplossen.

Wanneer we samen onderzoeken wat er gebeurt, blijkt dat hij het lastig vindt om iemand teleur te stellen. Hij wil graag een goede leidinggevende zijn en heeft daar onbewust het beeld bij ontwikkeld dat hij altijd beschikbaar moet zijn.

Zijn betrokkenheid is waardevol. De overtuiging dat hij voortdurend voor iedereen klaar moet staan, maakt zijn werk steeds zwaarder.

En er gebeurt nog iets. Doordat hij zo gemakkelijk verantwoordelijkheid overneemt, krijgen zijn medewerkers minder gelegenheid om hun eigen problemen op te lossen.

Wat ooit begon als een mooie kwaliteit, beïnvloedt inmiddels de ontwikkeling van het hele team.

Wat je over jezelf gelooft, bepaalt wat je durft

We denken graag dat we onze keuzes bewust maken. Natuurlijk wegen we mogelijkheden af en proberen we verstandige besluiten te nemen. Toch spelen onze overtuigingen daarin vaak een grotere rol dan we beseffen.

Stel je iemand voor die al jaren verlangt naar een andere functie. Ze weet dat haar huidige werk haar weinig voldoening geeft en heeft inmiddels een duidelijk beeld van wat ze liever zou doen. Toch blijft ze zitten waar ze zit. Iedere keer wanneer zich een mogelijkheid voordoet, ontdekt ze weer een reden waarom het verstandig is om nog even te wachten.

Misschien moet ze eerst een opleiding volgen of is de timing binnen de organisatie ongunstig. Soms zijn dat heel reële overwegingen. Maar wanneer het uitstellen een patroon wordt, kan het waardevol zijn om te onderzoeken wat er werkelijk speelt.

Wat zou er gebeuren wanneer ze die stap wél zet?

Misschien is ze bang om te ontdekken dat ze toch niet zo goed is als anderen denken. Misschien vreest ze dat mensen haar keuze onverstandig vinden of dat ze de zekerheid verliest waaraan ze gewend is geraakt.

De angst die daaronder ligt, kan veel sterker zijn dan haar verlangen naar verandering.

Dat is een van de redenen waarom ik zelfonderzoek zo waardevol vind. Wanneer je begint te begrijpen welke overtuigingen jouw gedrag sturen, ontstaat er ruimte om opnieuw te kiezen.

Wat gebeurt er wanneer je jezelf gaat onderzoeken?

In mijn begeleiding kom ik regelmatig mensen tegen die heel goed kunnen vertellen waarom anderen zich gedragen zoals ze doen. Ze begrijpen precies wat er binnen hun organisatie misgaat en kunnen uitgebreid uitleggen wat collega’s of leidinggevenden anders zouden moeten aanpakken.

Wanneer ik vervolgens vraag wat hun eigen aandeel in de situatie is, verandert het gesprek soms behoorlijk. Dat is begrijpelijk. Het vraagt moed om te onderzoeken hoe je zelf bijdraagt aan iets waar je last van hebt. Toch ligt daar vaak een belangrijke mogelijkheid tot verandering.

Een medewerker die zich voortdurend overvraagd voelt, kan ontdekken dat hij bijna nooit aangeeft wanneer zijn agenda vol is. Iemand die zich ergert aan het gebrek aan initiatief binnen een team, kan gaan zien hoeveel beslissingen hij zelf naar zich toe trekt. En een ondernemer die verlangt naar meer vrijheid, kan zich realiseren dat hij zijn eigen agenda voortdurend vult omdat hij het moeilijk vindt om kansen voorbij te laten gaan.

Dat soort inzichten kunnen confronterend zijn. Ze laten zien dat we soms zelf bijdragen aan de omstandigheden waarvan we graag verlost zouden willen worden.

Wat ik daarbij belangrijk vind, is dat we met enige mildheid naar onszelf blijven kijken. Onze patronen zijn ergens ontstaan en hebben vaak lange tijd een nuttige functie gehad. Je hoeft jezelf daar niet voor te veroordelen.

Sterker nog, wanneer je begrijpt waarom je iets bent gaan doen, kun je er vaak met meer begrip naar kijken. En vanuit dat begrip ontstaat ruimte om te onderzoeken of die oude manier van reageren vandaag nog bij je past.

De vrijheid om een ander antwoord te geven

Ik schreef in het vorige artikel vanuit Benissa over mijn verlangen naar meer spontaniteit, plezier en avontuur. Over hoe heerlijk het is om af en toe los te komen van de dagelijkse structuur en het leven wat minder serieus te nemen.

Terwijl ik daarover nadacht, realiseerde ik me dat vrijheid voor mij veel meer betekent dan zelf kunnen bepalen hoe mijn agenda eruitziet. Je kunt alle vrijheid van de wereld hebben en jezelf ondertussen voortdurend allerlei verplichtingen opleggen.

Ik herken dat ook bij mezelf. Ik vind veel dingen interessant en zie gemakkelijk nieuwe mogelijkheden. Dat heeft me in mijn leven veel gebracht. Tegelijkertijd kan die nieuwsgierigheid ertoe leiden dat ik steeds weer nieuwe plannen maak en mijn agenda ongemerkt voller wordt dan ik eigenlijk zou willen.

Wanneer ik daar met aandacht naar kijk, ontdek ik dat de vrijheid waarnaar ik verlang ook vraagt dat ik bereid ben om mogelijkheden voorbij te laten gaan. Dat is een interessant onderzoek. Want waarom zou ik eigenlijk overal iets mee moeten doen? Het mag ook gewoon een mooi idee blijven.

Ik merk dat het helpt om zulke vragen met wat lichtheid te benaderen. We hoeven van ieder inzicht geen nieuw verbeterproject te maken. Soms is het al voldoende om te herkennen wat er gebeurt en er de volgende keer iets anders mee om te gaan.

Daar begint voor mij innerlijke vrijheid. Bij het vermogen om mijn eigen gedachten en overtuigingen waar te nemen, zonder dat ik er onmiddellijk naar hoef te handelen.

Wie ben je zonder het verhaal dat je over jezelf vertelt?

Wanneer je wat langer met zelfonderzoek bezig bent, kun je ontdekken dat je jezelf in de loop der jaren behoorlijk goed hebt leren beschrijven. Je weet wat je sterke kanten zijn en waar je moeite mee hebt. Je kent je geschiedenis en kunt uitleggen waarom bepaalde gebeurtenissen zoveel invloed op je hebben gehad. Je hebt een verhaal ontwikkeld over wie je bent en hoe je zo geworden bent.

Dat verhaal kan je helpen om jezelf beter te begrijpen. Tegelijkertijd kan het ook een beperking worden wanneer je het steeds opnieuw gebruikt om te verklaren waarom je bepaalde dingen wel of juist niet kunt. Ik vind het daarom interessant om nog een stap verder te gaan. Wat gebeurt er wanneer je even niet uitgaat van alles wat je over jezelf denkt te weten?

Misschien ontdek je dat je veel meer mogelijkheden hebt dan je tot nu toe hebt aangenomen. Dat je helemaal niet altijd degene hoeft te zijn die verantwoordelijkheid draagt of de harmonie bewaakt. Dat je best een keer iets mag proberen waarvan je nog niet weet of het zal lukken.

In mijn eigen leven heeft het onderzoeken van die vertrouwde verhalen me geholpen om steeds wat vrijer te worden. Ik merk dat er ruimte ontstaat wanneer ik mijn gedachten over mezelf wat minder serieus neem. En die ruimte voelt heerlijk.

Jouw onderzoek voor deze week

Voor dit vijfde artikel nodig ik je uit om eens te luisteren naar de zinnen die je regelmatig tegen jezelf zegt. Vooral op momenten waarop iets anders loopt dan je had gehoopt of wanneer je voor een belangrijke keuze staat.

Misschien hoor je jezelf denken dat je het toch echt beter had moeten doen. Dat je iemand niet kunt teleurstellen of dat je eerst nog iets moet leren voordat je klaar bent voor een volgende stap.

Schrijf zo’n gedachte eens op en onderzoek waar je haar van kent. Hoe lang denk je eigenlijk al zo over jezelf? Van wie heb je ooit geleerd dat dit belangrijk was? En wat gebeurt er wanneer je die gedachte voor een moment niet als vanzelfsprekend waar beschouwt?

Je kunt het onderzoek nog wat verdiepen door terug te kijken naar de ideale werkdag die je in het eerste artikel hebt beschreven. Welke overtuigingen zouden je ervan kunnen weerhouden om die dag werkelijk vorm te geven? Probeer daarbij nieuwsgierig te blijven. Je hoeft vandaag nog niets op te lossen en je hoeft ook geen nieuwe versie van jezelf te worden.

Misschien ontdek je dat sommige regels waarnaar je al jarenlang leeft, nooit bewust door jou zijn gekozen. Het zou ook kunnen dat het tijd is om eens te onderzoeken of je ze nog wilt volgen.

In het zesde en laatste artikel van deze serie gaan we de verschillende inzichten samenbrengen. Dan onderzoeken we hoe je vanuit een beter begrip van jezelf keuzes kunt maken die passen bij wie je werkelijk bent en hoe je wilt leven.

Voor nu wil ik je nog één vraag meegeven:

Wat zou er in jouw leven veranderen als je niet langer hoefde te bewijzen dat je goed genoeg bent?