Laat maar

“Nog iets?” Vorige week bleef het na die vraag stil aan tafel. Deze keer wil ik die paar seconden langzaam afspelen, want er gebeurt meer in dan je zou denken.

De vraag valt. Nog voordat je iets hebt gedacht, gaat je hart een tikje sneller. Je adem zit wat hoger. Je kijkt naar de collega die het rooster heeft gemaakt en ziet hoe moe ze is. Dan komt het stemmetje, en het praat snel: “Laat maar. Het is bijna vijf uur. Straks denken ze dat je zeurt. Wie ben jij om daar iets van te vinden?” Je hand ligt al op je map.

Dat stemmetje noem ik het ikje. Het is het kleine, angstige deel in ons dat overal iets van vindt, en vooral van wat anderen van ons zouden kunnen vinden. Het wil dat je erbij blijft horen. Onder heel veel gedrag dat ik zie, bij leiders en bij mezelf, zit de angst om afgewezen te worden.

Dat ikje heb je niet zelf bedacht. Als kind word je ingewikkeld in de normen en verwachtingen om je heen. Je leert wat er thuis wel en niet gezegd wordt, en wanneer je beter je mond kunt houden. Dat is slim van een kind, want zo blijft de band veilig. Daarna ga je je weer ontwikkelen, en dat gaat met vallen en opstaan.

Mijn ouders werkten allebei, in het begin, voordat mijn vader ziek werd. Wij hadden als kinderen dus ook taken in huis. De tafel afruimen, de vaat doen, afdrogen en alles weer netjes op zijn plek in de kast. Daarna zetten we nog de avondkoffie. Als kind van de basisschool vond ik dat best knap, dat ik die koffie voor elkaar kreeg. Maar oh wee als er dan wat koffie op het aanrecht was geknoeid. Daar kon je een flinke uitbrander voor krijgen, op die toon die mijn vader had en die je niet verkeerd kon verstaan. Wat er allemaal goed was gegaan, werd niet genoemd. Iets terugzeggen was not done. Mijn vader sprak je niet tegen, want dan had je pas echt ruzie. Dat liet ik dus wel uit mijn hoofd.

Aan het bureau van die werkgever, waar ik vorige week over schreef, kwam diezelfde energie weer op me af. En ik deed wat ik als kind had geleerd. Ik zei niets terug.

Ik gebruik vaak het beeld van een achtbaan. Raakt iets je op die oude plek, dan zit je erin voordat je het weet. Het karretje vertrekt en je moet het rondje uitzitten. De snellere hartslag, de hoge adem en het stemmetje horen allemaal bij de rit. Op dat moment valt er weinig te kiezen.

Ik heb heel wat rondjes gemaakt. Veel later, ik was volwassen en mijn kinderen waren al wat groter, liep ik zo vast dat ik rondliep met een trottoirtegel in mijn maag. Ik kon niet meer verder. Toen ben ik naar mijn ouders gegaan en heb ik uitgesproken wat ik al zo vaak had gevoeld: afwijzing. Ik maakte hen daar niet verantwoordelijk voor. Ik zei dat ik er zelf iets mee moest, en dat ik begreep dat ze me dat gevoel niet hadden willen bezorgen. Mijn vader verdedigde zich. Zo was het absoluut niet gegaan, en zo was het ook nooit bedoeld. Ik heb het allemaal aangehoord. “Prima dat het niet de bedoeling was. Prima dat jij vindt dat het anders is gegaan. Ik wil alleen met jullie delen wat ik heb gevoeld.”

Wie een paar keer achteraf naar zo’n rit kijkt, gaat iets merken. Je ziet de achtbaan eerder aankomen. En op een dag sta je bij de ingang en denk je: vandaag neem ik de draaimolen.

Bij mij gebeurt dat nu vaak in gesprekken met iemand van wie ik denk: wow, die heeft het voor elkaar. Vroeger kon ik mezelf dan kleiner maken dan nodig was. Nu zie ik die achtbaan aankomen. Ik neem dan even de tijd om te kijken wie ik zelf ben, wat ik in mijn leven heb neergezet en waar ik toe in staat ben. Pas geleden zat ik tegenover twee mensen die belangrijk werk doen en al heel veel hebben bereikt. Het ging over werk dat ik voor hen zou kunnen doen. Ik merkte dat ik daar zat als partner, gelijkwaardig. Een klusje voor hen opknappen paste daar niet meer bij. Die gelijkwaardigheid is mijn draaimolen. Hij draait gewoon, zonder moeite.

Voor wie aan die teamtafel zit, kan de draaimolen heel klein zijn. Een halve zin: “Ik heb nog iets over het rooster. Mag dat volgende week op de agenda?” Of je loopt na afloop even naar de collega die het rooster maakte en zegt het rustig tegen haar. Dan hoeft de collega in de auto het niet meer te horen.

Het ikje verhuist mee als je leidinggevende of bestuurder wordt. Onze raad van toezicht bestond uit drie mannen met jaren ervaring in de zorg. Ze hadden zelf organisaties geleid en bij veel andere organisaties crises meegemaakt. Ze vonden dat ik me meer moest terugtrekken uit het dagelijkse werk, uit het contact met bewoners, ouders en medewerkers. Dat paste volgens hen niet meer bij de professionaliteit van onze organisatie. Ik zag dat anders, en dat heb ik ook vaak gezegd. Ik was de moeder van de organisatie, zo zagen de mensen mij ook. In dat contact zat voor mij de essentie van mijn werk. Toch heb ik er een periode ook veel over ingeslikt. Wie was ik, tegenover hen? Tot ik voelde dat mijn werk me zo niet meer voldeed. Zet mij niet de hele dag achter een bureau. In een vergadering heb ik daar uiteindelijk mijn mond over opengedaan.

In mijn training noem ik dit patronen doorzien. Het begint bij dat ene moment waarop je het voelt, nog voordat het stemmetje gelijk krijgt.

Volgende week kijk ik naar het woord “gewoon”. We zeggen zo makkelijk dat je het gewoon had kunnen zeggen. Voor wie aan tafel zit, is het dat zelden.

Morgen zit je misschien weer aan een tafel, en gaat je hart een tikje sneller. Als het stemmetje dan “laat maar” zegt, hoor je misschien voor het eerst wie er praat.