Nog iets?

Het is kwart voor vijf. Het teamoverleg loopt uit, zoals altijd, en de koffie in de kan is lauw geworden. Je leidinggevende kijkt de tafel rond en vraagt: “Nog iets?”

Je hebt wel iets. Al drie weken. Sinds het nieuwe rooster vallen de avonddiensten steeds bij dezelfde twee collega’s, en een van die twee ben jij. Je hebt het al een paar keer gezegd, onder de douche en in de auto. Daar klonk het kalm en redelijk.

Nu zit je aan tafel en gaat je hart een tikje sneller. Je kijkt naar de collega die het rooster heeft gemaakt. Ze ziet er moe uit. Ze heeft er weken aan gewerkt. En dan hoor je het stemmetje: “Laat maar. Het is bijna vijf uur. Straks denken ze dat je zeurt.”

Het blijft stil. Er wordt geknikt, een map gaat dicht. “Dan zie ik jullie volgende week.”

Op weg naar de auto zegt een collega zachtjes: “Dat rooster, hè. Daar had iemand wat van moeten zeggen.” Je knikt. Jullie weten allebei wie die iemand had kunnen zijn.

Achteraf zeggen we dan dat je het gewoon had kunnen zeggen. In die tien seconden aan tafel voelde er weinig gewoon.

Ik ken dat moment ook. Ik was een jaar of vijfendertig en zat tegenover mijn werkgever, aan zijn bureau. Hij vertelde me dat ik een project niet goed had aangepakt. Ik had het uitgewerkt zoals hij het had gevraagd. Wat hij eigenlijk wilde, had hij nooit gezegd.

Hij was een autoritaire man, met iets van dezelfde energie die mijn vader vroeger naar mij toe had. Ik sloeg dicht, stond op en droop af. Pas aan mijn eigen bureau kwamen de woorden: “Maar ik heb het wel goed gedaan. Jij hebt het niet duidelijk uitgelegd. Had dan meteen gezegd wat de bedoeling was.” Dat had ik willen zeggen toen ik nog tegenover hem zat.

In plaats daarvan zei ik het tegen een collega. Ze herkende het meteen en had zelf ook een paar voorbeelden. Er volgden meer van zulke momenten, en elke keer bespraken we ze samen, nooit met hem. Zo groeide de onvrede, bij ons allebei. Het werd steeds moeilijker om met plezier ons werk te doen. Onze werkgever had geen idee.

Uiteindelijk ben ik een andere baan gaan zoeken. Op mijn nieuwe werkplek kwamen dezelfde patronen gewoon weer terug, en daar heb ik stapje voor stapje geleerd om mezelf wel uit te spreken. Nu, zo’n vijfentwintig jaar later, zie ik dat ik bij die eerste werkgever veel over mezelf had kunnen leren als ik het was aangegaan. Ik was toen onzeker en durfde nog niet goed een standpunt in te nemen. Ik voelde me er niet veilig genoeg, en dat had ook met zijn houding te maken. Niemand had me ooit laten zien dat ik er anders naar kon kijken. Dat ik achter al die autoriteit had kunnen vragen wat hij nou eigenlijk wilde.

Wat er in die paar seconden aan een bureau of een tafel gebeurt, gaat sneller dan je denkt. Je hoofd heeft nog geen besluit genomen, en toch is het al besloten. Bij mij nam een oude verhouding het over, die met mijn vader, terwijl ik tegenover een heel andere man zat. Zo’n patroon wil je beschermen, en het is er goed in. Het neemt het stuur over voordat jij doorhebt dat je achter het stuur zat.

Wat niet aan tafel gezegd wordt, verdwijnt niet. Het wordt gezegd in de auto, bij het koffieapparaat, tegen de collega die het al dacht.

En misschien zit je aan de andere kant van de tafel. Dan ben jij degene die “Nog iets?” vraagt, en klinkt de stilte heel anders. Voor jou betekent ze dat het rooster werkt en dat iedereen ermee kan leven. Tot er iemand zich ziek meldt, of een gesprek aanvraagt over vertrekken.

In de nieuwe Monitor Gezond Werken in de Zorg van IZZ, ingevuld door ruim vierduizend zorgmedewerkers, zegt bijna een kwart dat hun leidinggevende problemen rond veilig en gezond werken niet snel oppakt. Een deel van die problemen is misschien nooit hardop aan tafel gezegd. Een ander deel wel, en daar gebeurde niets mee. Allebei beginnen ze bij hetzelfde moment.

Als bestuurder vroeg ik onze collega’s om zichzelf in de spiegel aan te kijken. In die jaren leerde ik dat een stilte aan tafel ook iets zegt over wie de vraag stelt, en hoe. Viel het stil, dan had ik te voelen wat er bij de ander leefde. Of er überhaupt nog iets leefde. Dat kun je aflezen aan hele kleine bewegingen en uitingen, als je betrokken bent en de moeite neemt om in te voelen.

Het vroeg ook iets van mij. Ik moest in mezelf ruimte maken, zodat de ander zijn ruimte kon innemen en kon uitspreken wat er uitgesproken moest worden. En ik leerde dat ik het mocht benoemen: “Ik heb het gevoel dat er nog iets is wat je niet uitspreekt.” Dan werd de stilte iets anders. Een warme stilte, open en zonder oordeel, waarin iemand nog iets kon zeggen.

In deze serie kijk ik zes keer naar dat ene moment. Waarom we elkaar niet aanspreken, en waarom we onszelf niet uitspreken. Eerst bij jezelf, daarna bij de ander en het team.

Volgende week is er weer een overleg. Om kwart voor vijf kijkt iemand de tafel rond en vraagt: “Nog iets?”